Herberg en rechthuis ‘King William’: het historische hart van Leersum

LEERSUM Leersum kreeg in 1700 een eigen rechthuis. Het werd gebouwd in opdracht van de heer van Leersum, Willem van Nassau-Zuylestein, graaf van Rochford. Het gebouw was een combinatie van een herberg, raadskamer en gevangenis. De keuze voor de naam van de herberg, ‘King William’, heeft te maken met familiebanden: de Engelse koning Willem III, prins van Oranje-Nassau, was een neef van de heer van Leersum.

door Dirk van der Meer

,,Edelmogende Heren, besondere goede vrunden!” In 1632 richtte prins Frederik Hendrik van Oranje-Nassau zich met deze woorden in een bedankbrief tot zijn vrienden in de Staten van Utrecht. De stadhouder was op het toppunt van zijn roem als succesvol veldheer in de Tachtigjarige Oorlog. Hij had kort daarvoor Den Bosch veroverd op de Spanjaarden, en vijf maanden na het schrijven van deze brief zou hij ook Maastricht toevoegen aan het grondgebied van de Republiek. In de tussentijd had hij kasteel Zuylestein gekocht. Het leek de heren in de Staten van Utrecht wel een aardig gebaar om het grondgebied daarvan uit te breiden en de prins ook te vereren met de “hoge jurisdictie” over Leersum: het recht om zelfstandig de zwaarste misdrijven te berechten. Zo ontstond de hoge heerlijkheid van Zuylestein en Leersum.

SNEL

Historicus Dirk van der Meer is bestuurslid van de Historische Vereniging Leersum. Hij vertelt: ,,Het besluit uit 1632 kan worden beschouwd als het begin van de gemeente Leersum, zoals die tot 2006 heeft bestaan. We zijn blij dat we de originele bedankbrief in de voormalige herberg King William kunnen laten zien tijdens Open Monumentendag. De brief is door de prins in Den Haag ondertekend op 18 maart en al op 8 maart in Utrecht bezorgd. Zo snel, dat krijgt zelfs PostNL tegenwoordig niet voor elkaar! Hoe dat kan? In de provincie Utrecht gebruikten ze destijds een kalender die tien dagen achterliep op die van Holland.”

TITEL

Voordat stadhouder Frederik Hendrik met Amalia van Solms trouwde, was hij al vader geworden van een zoon: Frederik. Aan deze zoon geschonk hij in 1640 de hoge heerlijkheid van Zuylestein en Leersum. Deze Frederik van Nassau-Zuylestein zou een belangrijke rol gaan spelen bij de opvoeding van prins Willem III, die in 1672 stadhouder in de Nederlandse Republiek werd en in 1689 ook koning van Engeland. Zijn zoon, Willem van Nassau-Zuylestein, ging met stadhouder Willem III mee naar Engeland. Hij ontving daar van zijn neef, die inmiddels “King William” was geworden, de Engelse titel graaf van Rochford. 

ZELFSTANDIGHEID

In zijn latere levensjaren keerde de graaf van Rochford terug naar Leersum. Hij woonde weer op kasteel Zuylestein en vond het blijkbaar belangrijk om de zelfstandigheid van zijn heerlijkheid te benadrukken. In 1699 werd de Michaëlkerk losgemaakt van de kerkelijke gemeente van Amerongen en in 1700 liet hij naast de kerk een rechthuis bouwen voor de heerlijkheid Zuylestein-Leersum. Het gebouw bestond uit twee delen. Links was een herberg met een uithangbord waarop een afbeelding stond van de Koning van Engeland, zijn machtige neef. Rechts leidde een hardstenen trap naar een deur die toegang gaf tot de raadskamer waar het gerecht vergaderde. Onder de raadskamer werd een kelder aangebracht die als gevangenis kon dienen.

PRACHTIG

Ook Jan Hogendoorn is bestuurslid van de Historische Vereniging Leersum. Hij heeft onderzoek gedaan naar de familie Rochford: ,,Boven de toegangsdeur van de raadskamer werd het wapenschild aangebracht van de graaf van Rochford, die destijds de heer van Zuylestein en Leersum was. Dit was het wapen van de familie Nassau, met in het hart de drie zuilen uit het wapen van Zuylestein. Dit wapenschild is al lang verdwenen; het vierkante vlak boven de deur is nu leeg. Het zou echter mooi zijn als dit hersteld kan worden bij een volgende restauratie van King William. In 2023 is in de abdij van St. Osyth aan de Engelse oostkust, waar de graven van Rochford in de 18e eeuw gingen wonen, het wapenschild van Nassau-Zuylestein boven de poort gerestaureerd. Zoiets zou voor Leersum ook prachtig zijn.”

OPEN MONUMENTENDAG

In Leersum zijn tijdens Open Monumentendag op 12 september maar liefst drie kerken geopend en landgoed Zuylestein verzorgt een uitgebreid programma. In de voormalige herberg King William zijn onder andere het oudste uithangbord en een origineel 17e-eeuws schilderij van Frederik van Nassau-Zuylestein uit een particuliere collectie te zien. Van der Meer: ,,Aangezien de wijnhandel-slijterij King William het afgelopen jaar is gesloten, kunnen we nu tijdens Open Monumentendag het hele gebouw voor het publiek openstellen. De Historische Vereniging verzorgt op deze dag een kleine tentoonstelling over de geschiedenis van het gebouw als herberg en rechthuis. Bezoekers kunnen ook ronddwalen onder de keldergewelven en over de zolder met eeuwenoude gebinten. We gaan terug in de tijd en steken de vlag uit met het wapen van Nassau-Zuylestein: het wapen dat 300 jaar geleden het rechthuis van Leersum sierde.”