Nu de biografie over meervoudig Olympisch zwemkampioene Rie Mastenbroek af is, duikt de Leersumse schrijfster Marian Rijk anders dan voorheen het Bosbad in. ,,Door alles wat ik heb gelezen en ook wat ik heb bekeken aan filmmateriaal, let ik er wel meer op hoe ik zwem. Maar los van haar zwemmen is Rie Mastenbroek voor mij een enorm inspirerende vrouw. Hoe ze zich na haar korte topsportcarrière met vechtlust en optimisme door haar best moeilijke leven sloeg, heeft veel indruk op mij gemaakt. Ik had haar graag gekend.”

KONINGIN De aanleiding voor het schrijven van Mastenbroeks biografie was feitelijk Marian Rijks onbekendheid met haar. ,,Tijdens het lezen van het boek ‘Berlijn 1936’ van Oliver Hilmes stuitte ik op de zin: 'Als Jesse Owens de koning van de atletiek is, dan is Hendrika Wilhelmina 'Rie' Mastenbroek de koningin der zwemsters.' Jesse Owens prestaties kon ik me nog levendig voor ogen halen. Hij stond in mijn geschiedenisboek op de middelbare school vanwege de vier gouden medailles die hij als zwarte atleet behaalde op de 'Arische' Spelen van Hitler. Dat werd gezien als ongekend - zo in het hol van de leeuw."

Rie Mastenbroek is voor mij een enorm inspirerende vrouw

UNIEK Maar van Rie Mastenbroek had Marian Rijk nog nooit gehoord, ook al groeide zij op in een sportminnend gezin. ,,Ik zocht meer informatie en raakte geïntrigeerd door haar verhaal. Ze was een meisje uit een eenvoudig Rotterdams arbeidersmilieu, dat opgroeide met haar ongetrouwde moeder en in 1936 op 17-jarige leeftijd een prestatie leverde die nog geen enkele vrouw op mondiaal niveau ooit leverde: drie gouden en een zilveren medaille op de Olympische Spelen. 'Waarom zijn we haar vergeten?' vroeg ik me af. ‘Die vrouw verdient een boek, schreef ik drie jaar geleden in een blog.’ En nu is het er.”

TE LAAT? Even dacht Marian Rijk dat ze te laat was met haar idee: ,,Ik kwam Auke Koks ‘Wij gingen naar Berlijn’ tegen, waarin Rie Mastenbroek een prominente rol speelt en ik dacht: ‘O, hij is me voor geweest.’ Ik liet mijn plan even varen, maar Rie liet me niet los en mijn uitgever was ook enthousiast. Daarom nam ik uiteindelijk contact op met Auke Kok. Ik kreeg van hem het e-mailadres van één haar zonen. Toen ook de familie enthousiast reageerde ben ik definitief aan de slag gegaan.” Op de omslag van de biografie prijkt nu een mooie aanbeveling van (sport)historisch journalist Kok.

ONDERZOEK Net als bij eerdere boeken over Rijks eigen boeiende familiegeschiedenis en de historie van de fiets, ging er veel onderzoek vooraf aan het schrijven. Archiefbezoek, het bemachtigen van antiquarische boeken en in dit geval ook het bekijken van vele filmpjes en kranten van zowel de Olympisch periode in Mastenbroeks leven als daarna. Het genre van de biografie was nieuw voor Marian Rijk, maar door het uitgebreide veldwerk heeft ze het idee dat ze haar zeker zo heeft leren kennen, dat ze haar goed kon neerzetten. ,,Ik heb vele interviews met haar gelezen. Ook die ze op latere leeftijd gaf en waarin ze terugblikt op die hectische, korte zwemcarrière. Haar gedachten en gevoelens over de miskenning van haar prestaties. Met haar beide zonen heb ik uitgebreid gesproken en ook met anderen die Rie, die in 2003 overleed, goed gekend hebben."

Het beetje reuring dat er vooraf was, werd door Hitler gesust door een Joodse atleet in de Duitse selectie op te nemen

NARE VRAAG ,,Hoe was het om voor Hitler te zwemmen?" was de vraag die Mastenbroek door interviewers decennialang gesteld werd. ,,Je kon haar niet kwaaier krijgen. 'Ik zwom niet voor Hitler, ik zwom voor mezelf!' antwoordde ze steevast, maar ondertussen raakte ze er telkens weer door van slag." De Spelen van 1936 werden in Nederland na de Tweede Wereldoorlog als besmet gezien. ,,De Propagandaspelen worden ze genoemd. Maar geen land heeft ze destijds geboycot. Het beetje reuring dat er vooraf was, werd door Hitler gesust door een Joodse atleet in de Duitse selectie op te nemen. In Nederland besloten slechts twee sportbonden geen deelnemers te sturen. Wat verwacht je dan van een 17-jarig meisje? Ze had geen idee wat er speelde. Haar leven bestond uit school, trainen, wedstrijden - school, trainen, wedstrijden. Dan was er nog Ma Braun, haar gedreven en autoritaire trainster, die ook nog eens de bondstrainer was. Rie trainde keihard en deed wat er van haar verwacht werd. Daar hoorden die Spelen bij, zeker nadat ze in 1934 op haar vijftiende op het Europees kampioenschap in Maagdenburg drie gouden medailles haalde." Destijds waren de Olympische Spelen bovendien de enige mogelijkheid om op mondiaal niveau de krachten te meten - wereldkampioenschappen waren er niet. ,,Rie wilde graag weten waar ze stond ten opzichte van zwemmers uit de hele wereld."

Wat mij betreft hoort ze echt thuis in het rijtje Jaap Eden, Max Euwe, Fanny-Blankers-Koen en Bep van Klaveren

ERKENNING Na haar spectaculaire winst werd Mastenbroek bedolven onder de aandacht. Terug in Nederland dook ze zelfs even onder. ,,Rie stond niet graag in de belangstelling. Mede daardoor was haar topsportcarrière van korte duur. Ze stopte al in 1937. Toch stak het haar haar leven lang, dat er in Nederland zo weinig waardering was voor haar sportprestaties. Vanuit het buitenland kreeg ze die erkenning gelukkig wel, en daar was ze bijzonder blij mee." Mastenbroek werd in 1968 opgenomen in de International Swimming Hall of Fame in Fort Lauderdale in Florida, en zij ontving in 1997 de Olympic Order, de hoogste onderscheiding van het Internationaal Olympisch Comité.

,,Persoonlijk hoogtepunt voor Rie was de staande ovatie die zij in 1986 kreeg van vierhonderd mede-Olympiërs tijdens een reünie in Berlijn. Voor hen was de worsteling met de dubbele gevoelens heel herkenbaar. Maar onbetwist was voor hen dat eregaste Rie Mastenbroek de keizerin van de Spelen van 1936 was."

#KOOPLOKAAL De biografie trok meteen na het verschijnen op 11 juni landelijk de aandacht, en ook in Rotterdam. ,,Ze zijn daar echt bezig om Rie uit de vergetelheid te halen, met de vernoeming van een zwembad en het jaarlijks zwemevenement de Rie Mastenbroek Memorial. Dat was de hoogste tijd natuurlijk. Wat mij betreft hoort ze echt thuis in het rijtje Jaap Eden, Max Euwe, Fanny-Blankers-Koen en Bep van Klaveren. Ik hoop dat mijn biografie daartoe bijdraagt. Mochten mensen het boek willen kopen, doe dat dan in deze tijd bij voorkeur bij de lokale boekhandels," roept Marian Rijk op.

door Edith Hazelzet